O‘zbekiston ta’limi: ilk mustaqillik yillarini eslab…

O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga 34 yil to‘ldi. Ta’lim tizimi xodimlarini Mustaqillik kuni bilan tabriklagan holda xalq ta’limi tizimining avvalgi va hozirgi holati haqidagi ayrim ma’lumotlarning bir qismini e’tiboringizga havola etishni lozim topdik.

Mustaqillikdan avvalgi davrlarga to‘xtaladigan bo‘lsak, zamonaviy shakldagi maktablar O‘zbekistonda 1921-1922-yillarda tashkil etila boshladi. Unga qadar o‘zbek xalqi ta’lim tizimida bolalarga turli xil usullarda ta’lim berishga mo‘ljallangan “maktabxona”, “daloilxona”, “qorixona”, “madrasa”, “rus-tuzem maktabi”, “gimnaziya”, “jadid maktablari” kabi ta’lim maskanlari faoliyat yuritgan.

1921-1922-yillarda zamonaviy shakldagi maktablar joriy qilingan bo‘lsa-da, ammo umumiy ta’limning faqatgina boshlang‘ich maktab bosqichi mavjud bo‘lib, ta’lim 7 yilni tashkil qilgan.

1959-yildan boshlab umumiy majburiy ta’lim 8 yillik bo‘ldi. 1970-yildan boshlab esa 10 yillik tizimga o‘tilib, to mustaqillik yillariga qadar bir necha bor o‘zgarishlar kiritib borildi. 1930-1931-o‘quv yilidan boshlab majburiy boshlang‘ich ta’lim joriy qilindi.

O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ta’lim sohasida ham islohotlar davri boshlandi. Dastlabki mehnat faoliyatini o‘rta maktabda kimyo-biologiya fani o‘qituvchiligidan boshlagan Jo‘ra Yo‘ldoshev Xalq ta’limi vaziri lavozimiga tayinlandi. U 1991-yildan – 2000-yilgacha xalq ta’limini boshqardi.

1992-yil 2-iyulda “Ta’lim to‘g‘risidagi” qonun qabul qilindi. Ushbu qonunga muvofiq, umumiy o‘rta ta’lim uch bosqichdan: boshlang‘ich ta’lim – 1-4 sinflar, tayanch ta’lim – 5-9 sinflar, o‘rta ta’lim – 10-11 sinflardan iborat ekanligi belgilab qo‘yildi. 

“Ta’lim to‘g‘risidagi” qonun bilan pedagog xodimlarga bir qancha imtiyozlar ham belgilandi. (Hozirgi kunga qadar zamon talablaridan kelib chiqqan holda mazkur qonun ikki marotaba (29.08.1997-23.09.2020) yangi tahrirda qabul qilindi.) 

1995-yilda O‘zbekistonda 183 ta boshlang‘ich maktab (1–4-sinflar), 1814 ta tayanch maktab (5–9-sinflar), 7203 ta o‘rta maktab (10–11-sinflar) hamda 184 ta kechki maktab bo‘lib, unda 418,7 ming pedagog faoliyat yuritgan.

Mustaqillikning ilk yillari — 1991–1995-yillarda maktab darsliklari masalasiga e’tibor qaratilib, 164 nomdagi darsliklar, jumladan 44 nomdagi mutlaqo yangi darslik, 21 nomdagi muqobil darsliklar nashr qilindi.

Ushbu davrda ham xuddi hozirgi kundagi prezident, ixtisoslashtirilgan maktablar faoliyatiga o‘xshash maktablar joriy qilingan. Bunday maktablarni joriy qilish uchun “Iqtidorli bolalar” nomli alohida dastur ishlab chiqiladi va 760 ming nafar o‘quvchi tahsil oladigan, muayyan fanlarni chuqurlashtirib o‘rgatishga mo‘ljallangan 3120 ta ixtisoslashtirilgan maktablar tashkil qilinadi.

Albatta, ta’limdagi o‘zgarishlar mustaqillik hamda undan oldingi yillardagi matbuotda ham keng yoritilgan. O‘sha davr gazetalarida chop etilgan maqolalar orqali ta’lim tizimida amalga oshirilgan ishlar, pedagoglar faoliyati va o‘quvchilarning hayoti haqida yanada yaqqol tasavvur hosil qilish mumkin. Quyida sizga o‘sha davr gazetalaridagi ayrim sahifalarni havola etamiz.

‘‘Maktablar 3-4 smenada ish olib bormoqda, darsliklar nashr etishda ham katta kamchiliklar bor’’ — ‘‘Qizil O‘zbekiston’’ gazetasining 1947-yil 22-mart soni

Nafis san’at maktabi — ‘‘Sovet O‘zbekistoni’’ gazetasining 1991-yil 24-avgust soni

Millioner maktab — ‘‘Xalq so‘zi’’ gazetasining 2000-yil 8-iyun soni

Ukraina prezidentining sovg‘asi — “Xalq so‘zi” gazetasining 2001-yil 24-oktyabr soni

Rusiyzabon bolalar “Odobnoma”ni o‘rganishyapti — “Xalq so‘zi” gazetasining 1994-yil 20-aprel soni

Mustaqil O‘zbekiston tarixida hozirgi kunga qadar xalq ta’limi tizimida faoliyat yuritgan vazirlarning lavozimida qolish muddatlarini sarhisob qiladigan bo‘lsak, ular orasida ushbu lavozimida eng uzoq qolgan shaxs Jo‘ra Yo‘ldoshev hisoblanadi.