Maktablarda telefonni taqiqlash o‘smirlar ruhiy salomatligini yaxshilashga yordam bermadi — tadqiqot

Islandiyada o‘tkazilgan yirik tadqiqot maktablarda smartfonlardan foydalanishni taqiqlashning o‘smirlar ruhiy salomatligiga ta’sirini baholadi. Tadqiqot natijalarga ko‘ra, bunday cheklovlar ham o‘smirlarda depressiya va xavotir alomatlarini kamaytirolmagan.

So‘nggi yillarda dunyo mamlakatlarida maktab o‘quvchilarining smartfonlardan foydalanishini cheklashga qaratilgan choralar kuchaymoqda. Bunday qarorlar, asosan, o‘quvchilar diqqatini darsga qaratish va ularning ruhiy salomatligini himoya qilish maqsadida qabul qilinmoqda.

Biroq Islandiyada o‘tkazilgan tadqiqot maktablarda telefonlarni taqiqlashning o‘zi o‘smirlar ruhiy salomatligini yaxshilash uchun yetarli emasligini ko‘rsatdi.

Tadqiqot natijalari 2026-yil 27-oktabr kuni JAMA Network Open ilmiy jurnalida e’lon qilindi. Unda 70 ta maktabda tahsil olgan 13–15 yoshli o‘smirlarning 23 938 ta kuzatuv ma’lumotlari tahlil qilingan. Bunda olimlar “Youth in Iceland” (Islandiya yoshlari) milliy so‘rovnomasi doirasida 2016, 2018 va 2023-yillarda to‘plangan ma’lumotlardan foydalangan.

Tadqiqotga jalb qilingan 70 ta maktabning 22 tasida 2018–2023-yillar oralig‘ida o‘quvchilarning maktab vaqtida telefondan foydalanishi to‘liq taqiqlangan. Bunday maktablarda o‘quvchilar telefonlarini uyda qoldirishi yoki maktabda maxsus joyda saqlashi talab qilingan.

Qolgan maktablarda esa cheklovlar nisbatan yumshoqroq bo‘lib, telefonlardan dars vaqtida foydalanish taqiqlangan, ammo tanaffuslarda ularni ishlatishga ruxsat berilgan.

Tadqiqotchilar telefonlardan foydalanish cheklangan va bunday taqiq joriy etilmagan maktablardagi o‘zgarishlarni taqqoslagan. Bunda depressiya, xavotir, tajovuzkorlik, ruhiy farovonlik, tengdoshlar qo‘llab-quvvatlashi, kiberbulling va ekran qarshisida o‘tkaziladigan vaqt kabi ko‘rsatkichlar o‘rganilgan. Tahlil natijalariga ko‘ra, maktablarda telefondan foydalanishni taqiqlash o‘smirlarda depressiya va xavotir alomatlarining kamayishi bilan bog‘liq bo‘lmagan.

Telefon taqiqlangan maktablarda o‘qiydigan o‘quvchilarda depressiya va xavotir alomatlari kamaymagan. Ularning ruhiy holati ham telefon taqiqlanmagan maktablardagi tengdoshlarinikidan sezilarli darajada farq qilmagan. Qizlar va o‘g‘il bolalar alohida tahlil qilinganda ham natijalar umumiy xulosadan deyarli farq qilmagan.

Shuningdek, telefonlardan foydalanishni cheklash o‘quvchilarning tengdoshlaridan oladigan ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashi, kiberbulling va an’anaviy bulling holatlariga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmagan.

Tadqiqotchilar telefon taqiqlangan maktablarda o‘quvchilarning kunlik telefon ekranidan foydalanish vaqti ham sezilarli o‘zgarmaganini qayd etgan.

Nega taqiqining o‘zi yetarli emas?

Olimlarning fikricha, o‘smirlarning ruhiy salomatligiga ta’sir qiluvchi omillar ko‘p. Maktabda telefondan foydalanishni cheklash chalg‘ishlarni kamaytirishi mumkin, ammo bu choraning o‘zi bulling, ijtimoiy munosabatlar, ruhiy bosim va boshqa muammolarni bartaraf etmaydi.

Tadqiqotchilar fikricha, faqat telefonlarni taqiqlash bilan muammoni hal qilib bo‘lmaydi. Buning uchun maktablarda o‘quvchilarni himoya qilish, ruhiy salomatligini qo‘llab-quvvatlash va turli muammolarning oldini olishga qaratilgan boshqa choralar ham ko‘rilishi kerak. 

Jumladan, maktablarda bullingning oldini olish dasturlari, raqamli savodxonlikni oshirish, sog‘lom ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish va o‘quvchilarning psixologik ehtiyojlariga e’tibor qaratish muhim.

Mazkur natijalar maktablarda telefondan foydalanishni cheklash umuman foydasiz degani emas. Tadqiqotda dars jarayonidagi diqqat, o‘quvchilarning akademik natijalari, o‘qituvchilarning ish yuklamasi yoki dars intizomi bevosita baholanmagan.

Tadqiqotda bir xil o‘quvchilar bir necha yil davomida kuzatilmagan. Buning o‘rniga, turli yillarda o‘tkazilgan so‘rovnomalar natijalari taqqoslangan. Shu sababli tadqiqot natijalari har bir bolaning ruhiy holatida vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarish yuz berganini aniq ko‘rsatmaydi. 

Shuningdek, tadqiqotda maktablarda telefon taqiqiga amalda qanchalik rioya qilingani, ya’ni o‘quvchilar taqiqni qay darajada bajargani ham aniq baholanmagan. 

Tadqiqotning asosiy xulosasi shundan iboratki, maktablarda smartfonlardan foydalanishni taqiqlashning o‘zi o‘smirlarning ruhiy salomatligini yaxshilash uchun yetarli emas. Bu borada kompleks yondashuv va qo‘shimcha profilaktik choralar talab etiladi.